O‘zbekistonda ta’lim – bu har bir bola uchun nafaqat imkoniyat, balki huquq hamdir. Qonunlar va davlat dasturlari bolalar xavfsiz, adolatli va kamol topuvchi muhitda ta’lim olishlari uchun asos yaratadi. Biroq bu kafolatlar amalda ishlashi uchun ota-onalar, o‘qituvchilar va o‘quvchilar o‘z huquqlari, majburiyatlari hamda imkoniyatlarini bilishlari juda muhim.

Ushbu ma’lumot: qonun aynan nimaga kafolat beradi, nizoli vaziyatlarda qanday yo‘l tutish kerak, yordam uchun qayerga murojaat qilish lozim va mamlakatimizda oilalar uchun qanday resurslar mavjud ekanligini tushunishga yordam beradi.

Bola huquqlari buzilganda, uning himoyasi faqat qog‘ozda emas, amalda ham ta’minlanishini bilish juda muhim. O‘zbekistonda bola yoki uning ota-onasi yordam so‘rab murojaat qilishi mumkin bo‘lgan davlat va jamoat tashkilotlaridan iborat tizim yaratilgan. Bu tashkilotlar bolaning yoshidan qat’i nazar murojaatlarga javob berish va uning manfaatlarini himoya qilishga majburdirlar.

Agar maktabda bulling (ta’qib, shafqatsiz munosabat), oilada nizolar, tibbiy yordam ko‘rsatishdan bosh tortish yoki zo‘ravonlik va kamsitish holatlari kuzatilsa, yordam so‘rab rasmiy murojaat qilish mumkin — va buning uchun jazodan qo‘rqishning hojati yo‘q.

Eslab qoling: bunday murojaatlarni ko‘rib chiqmaslik qonun bilan taqiqlanadi.

Bola huquqlari kattalar — ota-onalar va davlat zimmasidagi majburiyatlarsiz ta’minlanmaydi. Aynan ular bolaning o‘sishi, ta’lim olishi va o‘zini xavfsiz his etishi uchun sharoit yaratadi. Ota-onalar bolaning huquq va manfaatlarining ilk hamda asosiy himoyachilari hisoblanadi, davlat esa bu huquqlar buzilmasligi uchun qo‘llab-quvvatlash va nazorat tizimini ta’minlaydi.

O‘zbekistonda ota-onaning mas’uliyati Oila kodeksi va “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonun, davlatning majburiyatlari esa Konstitutsiya hamda ijtimoiy va ta’lim sohalariga oid qator qonunlarda belgilangan. Bu esa bolalar huquqlarini himoya qilish — ixtiyoriy emas, balki huquqiy majburiyat bo‘lib, unga rioya qilmaslik uchun javobgarlik belgilangan degani.

• Ota-onalar farzandlarini tarbiyalash va himoya qilish, ularning salomatligi, ta’lim olishi va xavfsizligi haqida g‘amxo‘rlik qilishlari shart.

• Davlat oilalarni qo‘llab-quvvatlashga majburdir: kam ta’minlangan oilalarni qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy nafaqalar berish va nogironligi bo‘lgan bolalarni himoya qilish.

• Bola huquqlari buzilgan hollarda davlat organlariga murojaat qilish huquqiga ega — hatto u voyaga yetmagan bo‘lsa ham, uning murojaati albatta ko‘rib chiqilishi shart.

Ta’lim — bu nafaqat darsliklardan olinadigan bilim. U bola kelajagining poydevori, uning kasbiy va shaxsiy hayotining asosi hisoblanadi. Shu sababli, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni har bir bola bepul va sifatli ta’lim olish huquqiga egaligini belgilab qo‘ygan.

Davlat ta’limga mamlakat rivojiga qilingan sarmoya sifatida qaraydi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda yangi ta’lim standartlari, raqamli texnologiyalar, iqtidorli o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash dasturlari hamda alohida ehtiyojli bolalar uchun inklyuziv yondashuvlar faol joriy etilmoqda. Shu bilan birga, maktab — bu bolalar boshqalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lishni o‘rganadigan, ularning dunyoqarashini shakllantiradigan va mustaqil hayotning ilk ko‘nikmalarini egallaydigan maskan hamdir.

O‘zbekistonda davlat barcha fuqarolar uchun ta’lim olishda teng imkoniyat yaratishga intiladi va ayniqsa, xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlashga alohida e’tibor qaratadi. Bu, ayniqsa, ijtimoiy yoki iqtisodiy to‘siqlar qizlarning maktabdan keyin ta’limni davom ettirishiga to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan sharoitlarda juda muhimdir.

Shu sababli, so‘nggi yillarda qizlarning, jumladan kam ta’minlangan va qishloq joylarda yashovchi oilalarning farzandlari uchun imkoniyatlarni kengaytirishga qaratilgan maxsus dasturlar, imtiyozlar va grantlar joriy etildi, jumladan:

• O‘qishga kirishda grantlar va kvotalar — kam ta’minlangan oilalarning qizlari, shuningdek, yetim bolalar hamda chekka hududlarda yashovchi qizlarga kollej va oliy o‘quv yurtlariga kirishda har yili davlat grantlari va maxsus kvotalar ajratiladi.

• Ta’lim to‘lovini qoplash uchun foizsiz kreditlar — Ijtimoiy himoya yagona reyestriga kiritilgan oilalardan bo‘lgan xotin-qizlar garovsiz hamda kafilsiz kredit olishlari mumkin. Bu kreditlar bo‘yicha foizlar davlat tomonidan qoplanadi, asosiy qarzni esa ular bir necha yildan so‘ng to‘lay boshlaydilar.

• Yolg‘iz ayollar va yetim bolalarning shartnomalarini qoplab berish — yolg‘iz ayollar, yetim bolalar va ijtimoiy himoyaga muhtoj toifadagi talaba qizlar davlat oliy ta’lim muassasalarida o‘qish to‘lovlari uchun kompensatsiya olishlari mumkin.

• Zulfiya nomidagi Davlat mukofoti — fan, madaniyat va ta’lim sohasidagi yutuqlari uchun iqtidorli yosh qizlarga beriladi. Mukofot g‘oliblari oliy ta’lim muassasalariga kirish imtihonlarisiz qabul qilinadi va ular maxsus pul mukofoti bilan taqdirlanadi.

• Qizlar uchun STEM dasturlari — qizlarga fan va texnologiya sohalarida kelajak kasblarini o‘zlashtirishga yordam beruvchi zamonaviy tashabbuslar amalga oshirilmoqda:

• UniSat — maktab o‘quvchi qizlar va talaba qizlar uchun nanosun’iy yo‘ldoshlarni yaratish va ishga tushirish dasturi.

• Technovation Girls Uzbekistan — qizlar uchun eng yirik IT-loyihalar tanlovi.

• UNICEF va IT-Park tomonidan tashkil etilgan raqamli savodxonlik dasturlari, shu jumladan nogironligi bo‘lgan qizlarni o‘qitish dasturlari.

• TechWomen — yosh xotin-qizlarga texnologiya sohasida karyera qilishda yordam beradigan xalqaro murabbiylik dasturi.

Har yili kam ta’minlangan oilalarning qizlari uchun oliy o‘quv yurtlarida 2 000 ga yaqin bepul o‘rin ajratiladi. Shuningdek, “El-yurt umidi” jamg‘armasi orqali magistratura dasturlari va xorijda o‘qish imkoniyatlari moliyalashtiriladi.

Hatto eng tinch va farovon maktab yoki oilada ham qiyin holatlar yuzaga kelishi mumkin: ta’qib (bulling), o‘qituvchilar bilan kelishmovchiliklar, oilaviy muammolar yoki o‘qishdagi qiyinchiliklar. Shuni yodda tutish kerakki, bola va uning ota-onasi hech qachon o‘z muammolari bilan yolg‘iz qolmaydi.

O‘zbekistonda maktab o‘quvchilari uchun yordam so‘rab murojaat etish imkonini beruvchi qo‘llab-quvvatlash tizimi faoliyat yuritadi — bu har bir maktab o‘quvchisining qonuniy huquqidir.

Asosiy qoida shuki: bola yoki uning ota-onasi murojaat qilgan taqdirda, bu murojaat albatta ko‘rib chiqilishi shart, bola hatto voyaga yetmagan bo‘lsa ham. Hech bir tashkilot bunday murojaatni javobsiz qoldirishga haqli emas.